Trong tố tụng hình sự, việc bảo đảm quyền con người và quyền công dân là một trong những yêu cầu quan trọng nhằm xây dựng nền tư pháp công bằng, khách quan và thượng tôn pháp luật. Khi một người bị bắt, tạm giữ, tạm giam, khởi tố hoặc đưa ra xét xử, họ đứng trước nguy cơ phải chịu những hậu quả pháp lý nghiêm trọng. Vì vậy, pháp luật không chỉ đặt ra cơ chế để các cơ quan tiến hành tố tụng phát hiện và xử lý tội phạm mà còn phải tạo ra những bảo đảm cần thiết để tránh việc kết tội oan, sai hoặc xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của người bị buộc tội.
Trong số các bảo đảm quan trọng đó, quyền im lặng và quyền bào chữa có vị trí đặc biệt. Hai quyền này vừa giúp người bị buộc tội tự bảo vệ mình, vừa góp phần kiểm soát quyền lực của các cơ quan tiến hành tố tụng và nâng cao tính khách quan của quá trình giải quyết vụ án hình sự.
1. Khái niệm quyền im lặng và quyền bào chữa
Quyền im lặng có thể được hiểu là quyền của người bị buộc tội không buộc phải tự mình đưa ra lời khai hoặc thông tin bất lợi cho bản thân trong quá trình tố tụng hình sự. Quyền này xuất phát từ nguyên tắc tôn trọng nhân phẩm, quyền tự quyết của cá nhân và nguyên tắc suy đoán vô tội.
Trong khi đó, quyền bào chữa là quyền của người bị buộc tội sử dụng những phương thức hợp pháp để bảo vệ quyền và lợi ích của mình trước sự buộc tội. Người bị buộc tội có thể tự mình trình bày ý kiến, đưa ra chứng cứ, yêu cầu cơ quan có thẩm quyền xem xét các tình tiết có lợi cho mình hoặc nhờ luật sư và người khác bào chữa theo quy định của pháp luật.
2. Cơ sở của quyền im lặng và quyền bào chữa
Quyền im lặng và quyền bào chữa có mối quan hệ chặt chẽ với nguyên tắc suy đoán vô tội. Theo Điều 31 Hiến pháp năm 2013, một người bị buộc tội phải được coi là không có tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự luật định và có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật.
Nguyên tắc này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Nếu một người bị xem như có tội ngay từ khi bị bắt hoặc khởi tố thì quá trình điều tra rất dễ chuyển từ mục tiêu tìm kiếm sự thật khách quan sang mục tiêu tìm kiếm những chứng cứ nhằm chứng minh giả định có tội ban đầu. Khi đó, quyền im lặng và quyền bào chữa có nguy cơ bị xem nhẹ.
( Hình ảnh chỉ mang tính chất minh họa)
Ngược lại, nếu cơ quan tiến hành tố tụng phải chứng minh hành vi phạm tội bằng các chứng cứ hợp pháp và người bị buộc tội được tạo điều kiện để phản bác cáo buộc thì quá trình tố tụng sẽ có tính đối trọng và khách quan hơn. Quyền bào chữa vì vậy không phải là sự ưu đãi dành riêng cho người phạm tội mà là một cơ chế bảo vệ công lý và hạn chế nguy cơ oan, sai.
3. Ý nghĩa của quyền im lặng, quyền bào chữa đối với người bị buộc tội
Trước hết, quyền im lặng giúp bảo vệ người bị buộc tội trước nguy cơ tự buộc tội chính mình. Trong thực tế, một người đang bị bắt, tạm giữ hoặc thẩm vấn có thể rơi vào trạng thái tâm lý căng thẳng, sợ hãi hoặc thiếu hiểu biết pháp luật. Nếu không có sự bảo đảm phù hợp, họ có thể đưa ra những lời khai thiếu chính xác hoặc nhận trách nhiệm về hành vi mà mình không thực hiện.
Thứ hai, quyền im lặng góp phần phòng ngừa các hành vi ép cung, bức cung, nhục hình hoặc gây áp lực trái pháp luật. Khi việc buộc tội không thể dựa đơn thuần vào lời nhận tội của người bị buộc tội, cơ quan tiến hành tố tụng phải chú trọng hơn đến việc thu thập, kiểm tra và đánh giá các chứng cứ khách quan.
Quyền bào chữa còn giúp tạo ra sự cân bằng tương đối giữa người bị buộc tội và các cơ quan tiến hành tố tụng. Trong một vụ án hình sự, cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Tòa án đều có những quyền hạn tố tụng nhất định. Người bị buộc tội thường ở vị thế yếu hơn về kiến thức pháp luật, nguồn lực và khả năng tiếp cận chứng cứ. Vì vậy, sự tham gia của người bào chữa có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo đảm tính bình đẳng và khách quan của quá trình tố tụng.
Quyền im lặng và quyền bào chữa của người bị buộc tội là những thành tố quan trọng của một nền tư pháp hình sự công bằng. Hai quyền này không nhằm cản trở hoạt động đấu tranh phòng, chống tội phạm mà ngược lại, góp phần bảo đảm rằng việc xử lý tội phạm được tiến hành đúng pháp luật, dựa trên chứng cứ khách quan và tôn trọng quyền con người.
CÔNG TY LUẬT TNHH BARRISCO
Trụ sở chính: Liền kề 88 ngõ 6 phố Nguyễn Văn Lộc, phường Hà Đông, Thành phố Hà Nội.
Hotline: 0822.689.333 (LS. Nguyễn Như Hoàng)
Bình luận